امام علی (ع) شخصیت متناقضنما
امروز روز سیزدهم رجب، زادروز امام علی (ع) است. این روز در میان شیعیان بهعنوان روز پدر نامگذاری گردیده و به رسمیت شناختهشده است. نخست لازم میدانم که این روز را به همهکسانی که به این آیین مذهبی پابندند و این روز را گرامی میدارند، تبریک بگویم. میخواهم به مناسبت این روز چیزی دربارهی حضرت علی (ع) این شخصیت استثنایی و اسطورهای تاریخ بشریت، بنویسم؛ اما احساس میکنم که در برابر یک امر بسیار سخت و دشوار روبهرویم. دلیل این امر شاید برای خیلیها روشن و هویدا باشد. دشواری این امر این است که علی شخصیتی در تاریخ است که آنچنان از عظمت و شکوه برخوردار است که هرکسی را توان و یارای پرواز به قلههای سر به فلک کشیدهی آن نیست. از طرفی، پیرامون این شخصیت سخن زیاد گفتهشده و تاریخ دربارهی آن تا حدود حق مطلب را ادا کرده و سخنها و نوشتهها، کنشها و واکنشها پیرامون آن را به حافظه سپرده و به عصرها و نسلها هدیه کرده است. سخن گفتن ازاینرو دشوار است که درباره ابعاد شخصیتی او دانشمندان و شخصیتهای بسیار برجستهی دنیا سخن گفته و زوایای پیدا و پنهان شخصیتی آن حضرت را کاویده و به شناسایی آن همت گماشته و به مردم و تاریخ معرفی کردهاند.
یکی دیگر از علل دشواری سخن گفتن از علی (ع) شخصیت متناقض داشتن آن حضرت است. علی درعینحالی که در میدان نبرد خشنترین و شمشیرزنترین مردان روزگار است درعینحال در حالت عادی و در عالم خلوت و تنهایی رقیقترین احساسات انسانی و عالیترین عطوفت بشری را با خود داشته است. وقتی در خلوت شب، باخدای خود ارتباط میگیرد عالیترین جلوههای روح بشری را به نمایش گذاشته و زیباترین دعاها و ظریفترین نگاههای عرفانی را به عالم بشریت هدیه داده است. علیای که عدالت خشنش حتی عقیل برادرش را در کنار دشمنش کشاند، اما دربارهی رافت و دستگیری و یاریرساندن به یتیمان و زنان بیسرپرست و فقیران، خود آب و غذا را بر دوش کشیده و بهترین عطوفت انسانی را به نمایش میگذاشت.
امام علی (ع) همانطوری که خود شخصیت متناقض نمایی داشت که (آنگونه شخصیت را فقط در عالم اسطورهها میتوان یافت و تنها در بینش اسطورهای است که اینگونه شخصیتها قابلجمعاند)؛ دوستان و دشمنانش نیز دارای شخصیت پیچیده و تشخص ویژه و متناقض نمایی دارند. به دلیل همین ویژگی و خصوصیت است که مرحوم دکتر شریعتی، علی (ع) را حقیقتی بهگونهای اساطیر خواند و این تعبیر از حضرت علی (ع) را در تاریخ به یادگار گذاشت. حقا که تعبیر مرحوم شریعتی از شخصیت علی (ع) بسیار رسا و درست و زیباست. زیرا علی (ع) شخصیت اسطوره گونهای است که برخلاف اسطورهها که واقعیت ندارند اما ممکن است حقیقت داشته باشند؛ ولی علی (ع) تنها شخصیتی تاریخی است که اسطوره گونه است اما هم واقعیت و هم حقیقت دارد.
حضرت علی (ع) در بخش تاثیرگذاری بر تاریخ و جلب و جذب مردم هم حالت متناقض نمایی دارد. در بخش تاریخ، تلاش نمود که تاریخ منحرفشدهای را اسلام به مجرایی اصلیاش که عدالت اجتماعی و برابری انسانی بود برگرداند و جلو زنده و پایدار شدن سنتهای دوره جاهلی را که بعد از رحلت رسول اکرم (ص) توسط خلفای وقت احیاشده بود را بگیرد و اسلامی را به تاریخ و نسلهای بعد، معرفی نماید که بر مبنای ارزشهای اخلاقی، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی استوار است.
تاثیر شخصیت و رفتار امام علی (ع) بر تاریخ اسلام بر همه آگاهان و پیروان دین اسلام روشن و مبرهن است. تاثیر امام علی (ع) بر افراد انسانی از نحلهها و گرایشهای که تا هنوز در جهان اسلام وجود دارد، مشخص و هویداست. علی آنقدر تاثیر متناقضی داشته است که عدهای آن را تا خدا بالابرده و گرفتار غلو شده و عدهای او را لعن و نفرین کرده و کموبیش تا هنوز همچنان لعن و نسب مینمایند. گروهی از دوره و زمانه معاویه تا هنوز وجود دارد که به آنها ناصبی گفته میشود. آنها آنقدر نفرت علی (ع) را در دل دارند که به آن حضرت سب و لعن میکنند. میان مقام خدایی قایل شدن به علی، و سب و ناسزاگویی و حتی تکفیر آن حضرت، فاصلهای از ماه من تا ماه گردون است. این فاصله و اینگونه تاثیرگذاری ناشی از پیچیدگی شخصیت و متناقضنما بودن آن حضرت است. برداشت از هیچ شخصیت تاریخی بهاندازهای برداشت متناقض از حضرت علی نبوده و نیست. از حضرت علی (ع) هرکسی بر اساس ظرفیت شخصیتیاش برداشتهای داشته و دارد. از همینرو کسانی که خود را محبان و دوستداران آن حضرت میخوانند نیز به نحلهها و گرایشهای بسیار متفاوت و گاه متناقض تقسیم میشوند. این تنوع و تکثر پیروان حضرت علی (ع) نشانه گستره شخصیتی و ویژگیهای شخصی آن ابرمرد تاریخ اسلام و بشریت است.
شخصیتی مانند شخصیت علی (ع) در تاریخ بشریت یا پیدا نمیشود و اگر یافت هم گردد به این گستردگی و وسعت نیست؛ آنچنانکه اینهمه دوستان متفاوت و دشمنان سرسخت داشته باشند. درود بر آن شخصیت بیکرانهای تاریخ بشریت که آیینهی تمامنما و تابلوی از نهایت تکامل نوع بشری را در پیش چشمان انسان ترسیم کرده است و یوتوپیای تکامل شخصیتی انسان را عینیت و تحقق بخشید. این یادداشت صرفا بهمنظور گرامیداشت این روز تاریخی و یادکردی از این شخصیت استثنایی به منصهی ظهور رسیده است.