دوم اسد نقطه عطفی در تاریخ مبارزات عدالت‌خواهانه مردم هزاره است. این روز هم از این منظر که قساوت، بی‌رحمی، صلابت و سختی تبعیض نهادینه‌شده در کشور را به نمایش گذاشت و به همه فهماند که حاکمان بر سرنوشت مردم نه از منظر فکری و فرهنگی و نه از منظر درک واقعیت‌ها و مصلحت‌های اجتماعی به این پختگی و رشد و بالندگی نرسیده‌اند که بتوانند بر مشکلات تاریخی و تبعیض نهادینه‌شده اجتماعی فایق آیند و همچون سایر ملل با مدارا و برادری زندگی مسالمت‌آمیز کرده و کشور و سرزمین خود را آباد و به رفاه برسانند. نظام سیاسی ازنظر نمادین و پوسته ظاهری دموکراتیک بود اما از درون هیچ نسبتی با دموکراسی که مرحله‌ای از مراحل تکامل تاریخی یک جامعه است، نداشت و همچنان روحیه و منش استبدادی، فرهنگ و جباریت تاریخی در تاروپود تک‌تک کسانی که در حاکمیت نقش داشتند، وجود داشت و شعارهای دموکراتیک صرفا به خاطر فریب و بازی با سرنوشت مردم و تاراج ثروت ملی و غارت کمک‌های بین‌المللی داده می‌شد.

از همین رو که تبعیض اجتماعی، بی‌عدالتی در توزیع منابع و سرمایه ملی، و معاملات ننگین رهبران قومی و خیانت‌های مکرر آن‌ها، بیداد می‌کرد و کاسه صبر مردم هم لبریز شده بود، نسل جوان و آگاه پا به میدان مبارزه گذاشتند و مبارزات خود را در دو بعد مدنی و زدنی آغاز کردند. در بعد زدنی مانند فرمانده علی‌پور در بهسود و فرمانده شجاعی در ارزگان خاص ظهور کردند و در بعد مدنی نسل تحصیل‌کرده و توده‌های به آگاهی رسیده، هم‌چون جنبش تبسم و روشنایی خیابان را انتخاب و به خیابان سرازیر گشتند و آن را به‌عنوان سنگر مبارزات مدنی خود انتخاب نمودند. انتخاب خیابان این دو خیزش و رستاخیز همگانی به خاطر اشتباه محاسباتی و خلای معلوماتی بود. مردم افغانستان به‌طور همگانی به دنیای غرب و در راس آن آمریکا اعتماد کرده بودند و فکر می‌کردند که آمریکا به خاطر نجات افغانستان از بربریت طالبانی و امن کردن آن از گروه‌های تروریستی به میدان آمده و افغانستان را مانند کشورهای غربی به رفاه، امنیت، آزادی و دموکراسی می‌رساند و به شعارهای حقوق بشری و ارزش‌های انسانی و … خود پابند هستند و از آن حراست می‌کنند اما غافل از آن‌که این باور یک پندار واهی و یک توهم مالیخولیایی بوده است.

جنبش‌ تبسم و در ادامه آن جنبش روشنایی بر اساس این باور غلط شکل‌گرفته بود که کشورهای حامی افغانستان صادق هستند و کمک‌های مالی و غیرمالی آن‌ها برای بهبودی وضعیت نابسامان اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی صورت می‌گیرد و هرچه نارسایی، تعصب، تبعیض، فسادهای سیاسی، اقتصادی و… اگر هست به خاطر کسانی است که در راس حاکمیت قرار دارند و قدرت را در انحصار خویش قرار داده و نسبت به شهروندان تبعیض اعمال کرده و لین برق و سایر پروژه‌های اکتشافی را عادلانه و برابرانه توزیع نمی‌کنند. اگر این‌ها به فعالیت‌های مدنی و تظاهرات خیابانی بپردازند غربی‌ها و آمریکا از آن‌ها حمایت کرده و فشار روی هیات حاکمه برای اصلاحات و تحکیم دموکراسی می‌آورند و بالاخره به اهداف مدنی‌شان می‌رسند؛ اما افسوس و صد افسوس که از ترفندها و همدستی و هم‌داستانی دنیای غرب و آمریکا با تروریستان داخلی و خارجی بی‌خبر بودند. از همین رو هزینه‌ی بسیار سنگینی در راستای وادار کردن هیات حاکمه برای تحقق عدالت اجتماعی و رفع تبعیض‌های قومی و برپایی حقوق شهروندی پرداخت کردند. اگر مردم و نسل جوان عدالت‌خواه متوجه این مساله می‌بودند که فساد رایج در درون ارگ و تیکه‌داران قومی زاییده فساد و توطیه و عدم صداقت غربی‌ها به رهبری شیطان بزرگ آمریکا هست هرگز اقدام خیابانی و تظاهرات مدنی را سازمان نمی‌دادند و این‌همه جوانان نخبه و توده‌های مردم را از دست نمی‌دادند.

آمریکا و همراهان غربی‌شان چنان ماهرانه بازی و خیانت کردند که به‌جز کرزی و اشرف غنی و سایر بازیگران پشتون،‌ هیچ‌کدام از تیکه داران قومی سایر اقوام متوجه نشدند که به زودترین فرصت آمریکا کشور را به دست طالبان سپرده و همه‌ی آن‌ها را آواره دیار دیگر می‌کنند. اعضا و هواداران جنبش روشنایی اگر در خلای معلوماتی به سر می‌بردند گلایه‌ی نیست، چراکه مردم عادی و نهایتا برخی آن‌ها نماینده پارلمان بودند اما این‌که تیکه داران اقوام غیر پشتون چرا دچار خلای معلوماتی بودند و هیچ متوجه نشدند و از خواب غفلت بیدار نگردیدند که چه توطیه‌ای در کار است، این پرسشی است که زمان به آن پاسخ خواهد داد.

به هرحال نتیجه‌ی که از این گفتار می‌گیرم این است که مردم ما در دوم اسد هزینه بسیار کمرشکن انسانی پرداخت کردند، بدون این‌که هیچ دستاوردی داشته باشند. تظاهرات در خیابان موقت و مطالبه از نظامی که چند صباحی عمر ندارد و خودش معامله گشته و به زودترین فرصت از بین می‌رود، ناشی از بی‌خبری و عدم درک و پیش‌بینی رویدادهای آینده است. این بی‌خبری و خلای معلوماتی تاوان سنگینی را بر جامعه هزاره تحمیل کرد که جبرانش بسیار سخت و دشوار است. خداوند روح شهدای عزیز جنبش روشنایی را شاد داشته باشد و از تقصیر و قصور ما هم در گذرد.