ارمغان ماه مبارک رمضان
اکنونکه آخرین فرصتهای ماه پرعظمت ضیافت الهی، فرارسیده است و سفره سرشار از برکت این خوان کرامت خداوندی در حال برچیدن است. چند سطری بهعنوان ارمغان رمضان یا اشاره به آنچه در قرآن و روایات به حکمت و غایت روزهداری نامبرده شده است، داشته باشیم.
یکم) روزه از آن واجباتی است که در تمام ادیان الهی بهعنوان رکن اصلی و حتی آیینهای غیر الهی مانند بتپرستی نیز وجود دارد. هرچند در جزییات و کیفیت روزهداری تفاوتهایی وجود دارد. (علامه طباطبایی، المیزان ج۲ص۷ و علامه طبرسی، جوامع الجامع، ج۱ص۱۰۳)
دوم) در اسلام، وجوب روزه از واجبات اصلی و از ارکان دین شمردهشده است. و ازآنجاییکه بر اساس اعتقاد دینی تمام احکام اسلام از منشای خداوند حکیم، صادرشده دارای حکمت و غایت نیز بوده است. روزهداری به معنای عملی که انسان برای انجام فرمان خداوند از اذان صبح تا مغرب از چیزهای که روزه را باطل میکند خودداری مینماید. بر اساس آنچه در قرآن و روایات بیانشده همراه با حکمت و غایت میباشد: “یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ” (سوره بقره /۱۸۳) ای کسانی که ایمان آوردهاید، روزه بر شما نوشته شد، همانگونه که بر کسان قبل از شما نوشتهشده تا پرهیزگار شوید.
بر اساس این آیه شریفه خداوند متعال، حکمت و غایت و رهآورد و ارمغان روزهداری را تقوا و پرهیزکاری میداند. پرهیزکاری چتر همهشمولی است که علاوه بر پالایش و تطهیر روح و روان، آثار فراوان جسمی و رهآوردهای ارزشمند اجتماعی نیز به دنبال دارد که دربندهای بعد اشاره خواهد شد.
سوم) اقسام روزهداری: روزه عوام: کمترین درجه و نهایت حد آن، نگهداری شکم و دامن است. روزه خواص: نگهداری اعضا و جوارح از کارهای ناشایست در دوران روزهداری و پرهیز از غذای حرام و شبههناک و پرخوری در هنگام افطار، و بین حالت بیم و امید بودن از پذیرش روزهاش از سوی خداوند. روزه خاص الخاص: علاوه بر آنچه گفته شد، دل را از اندیشهی غیر خدا منصرف کند. (ابو حامد غزالی، احیاء علوم الدین ج۳ ص ۴۲۸)
چهارم) فواید و رهآوردهای روزهداری
الف) معنوی: روزهداری مایهی تقرب به خداوند متعال: در حکمت وجوب روزه مطابق آیه شریفه گفتهشده، روزهداری تقوای الهی به بار میآورد که ثمره آن نیل به قرب الهی که هدف نهایی و کامل خلقت انسان و جهان است. در روایات نیز فوایدی برای روزهداری ذکرشده است. ازجمله: از حضرت زهرا (س) نقلشده: ” … فرض الله الصیام تثبیتا للإخلاص” روزهداری سبب تثبیت اخلاص میشود. (علامه مجلسی، بحار ج۹۳ ص۳۶۸) و همچنین از حضرت علی (ع): “فرض الله الصیام ابتلاء لأخلاص الخلق” خداوند روزه را واجب کرد تا با آن اخلاص مردم را بیازماید. (نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲) روزهداری باعث صفای باطن و شکوفا کننده نهال ایمان است. در عظمت روزهداری در حدیث شریف قدسی آمده است: “الصوم لی و أنا أجزی به” روزه پاداش شکر نعمتهای من است. یا پاداش روزه را من به روزهدار عطا میکنم. که در هردو معنی از جایگاه والای روزهداری حکایت میکند.
همچنین روزهداری سبب تقویت اراده و ایمان و صبر و استقامت در برابر خواهشهای نفسانی و شهوانی انسان میشود. در حالت طبیعی، انسان میل به برآوردن خواستههای نفس و راحتطلبی و برخورداری از لذایذ و منافع زودگذر و احیانا مضر، دارد. اما روزهداری بهویژه مراتب دو و سه آن، روحیهی مقاومت و ایستادگی در برابر غرایز و لذتهای زودگذر را در انسان تقویت و در راستای جهاد با نفس او را یاری و به رسیدن بهمراتب عالی انسانی رهنمون میشود. در قرآن شریف نیز به این مطلب تصریحشده است. ” وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَهِ” (بقره آیه ۱۵۳) ، از صبر و نماز کمک بگیرید. که مفسرین با توجه به روایات از صبر به روزه تعبیر کردهاند. و صبر را نیز به صبر در طاعت و صبر از معصیت و صبر بر مصیبت تقسیم کردهاند. که در هر سه قسم، معنای مقاومت و تحکیم اراده در برابر امور سخت همچون جهاد و دفاع از دین و ارزشهای دینی و استقامت در برابر ناگواریها و ناملایمات و همینطور ایستادگی در مقابل گناه و انحراف و کج رویها، نهفته است که هرکدام بار ارزشی بالا و اساسی دارند. و ازنظر قرآن، پاداش معنوی فراوانی برای آنها در نظر گرفتهشده است. چه دست آوردی بالاتر از اینکه در این ماه نفسهای انسان، تسبیح و خواب او عبادت و ارزش طاعات وی به چند برابر اوقات دیگر، ارتقا مییابد. و در کلام بهتر، انسان با فرشتهها همگون و همطراز میشود که تمام اعمال و رفتارشان تسبیح و ستایش خداوند بیهمتا است.
توفیق درک شب قدر که در این ماه شریف قرار دارد برای کسانی که آن را به دست آورند چنان باارزش و بااهمیت است که با مقیاس اعمال هزار ماه یا هشتادوچند سال؛ یعنی یکعمر، برابراست. و برخی ره صدساله را در یکشب (شب قدر) میپیمایند که (طوبی لهم و حسن مآب)
ب) فواید و آثار جسمی و بهداشتی: برای روزهداری آثار و فواید جسمی و بهداشتی فراوانی در منابع و کتب طبی اعم از قدیم و جدید، گفتهشده است از قبیل: دفع چربیهای زاید و مضر بدن که در طول سال، در بدن انسان ذخیرهشده و اگر از بین نروند باعث بیماریهای زیادی در انسان میشوند. همچنین در ایجاد تعادل در فعالیتهای تمام بافتهای بدن و شستشوی سموم ناشی از فعالیتهای نامناسب آنها و فعال شدن سیستم ایمنی بدن و… خلاصه برخلاف آنچه در میان توده مردم شایع شده که روزهداری ضرر دارد! در صحتمندی و سلامت انسان تاثیر چشمگیر و فوقالعاده دارد. از همین رو در بسیاری از کشورهای پیشرفته روزه درمانی مراکز خاص خود دارد و پزشکان به آن بهعنوان کمهزینهترین روش درمانی توصیه میکنند. (عزیزی ، دلشاد، نیکو۱۳۹۷ ش” کتاب جامع روزهداری اسلامی و سلامت”)
ج) آثار و فواید اجتماعی روزهداری: روزهداری همانگونه که دارای فواید معنوی و جسمی فردی است، رهآوردهای فراوان اجتماعی نیز به همراه دارد که در قرآن و روایات بیانشده و در سطح اجتماع نیز بر اساس پژوهشهای انجامشده توسط روانشناسان اجتماعی، تایید و تاکید شده است. چنانچه گفته شد، در قرآن کریم به تقوا مداری و پرهیزکاری بهعنوان حکمت و غایت روزهداری آنهم بهصورت خطاب جمعی و به مخاطبین مومنین (کتب علیکم) و( لعلکم تتقون) با توجه به تاثیر و تاثر اجتماعی، تصریحشده است. همچنین در روایات به ماه رمضان به ماه مواسات و همدردی و همسانی فقرا و ثروتمندان ، تعبیر شده است. (حر عاملی، وسایل الشیعه ، ج۱۰ص ۳۰۷ باب استحباب الاجتهاد فی العباده…)
یک) تعاون و همکاری: بر اساس پژوهشهای پژوهشگران اجتماعی و مشاهدات عینی، در ماه مبارک رمضان ازآنجاییکه ثروتمند و فقیر در مدت روزهداری به لحاظ انجام اعمال مقتضی روزه از خوردن و سایر کارهای منافی با روزه پرهیز میکنند، نوعی همسانی و برابری به وجود میآید و افراد برخوردار و ثروتمند نیز در این ماه خود را در سطح برابر با فقرا و مستمندان، میبینند و مییابند. و مشکلات آن دسته را احساس نموده و درصدد همکاری و همدلی و مواسات با آنان برمیآیند و بیشترین کمکها و همکاریها در این ماه اتفاق میافتد که به لحاظ اجتماعی از جایگاه کارکردی باارزش و بالایی برخوردار است. و از فواید ارزشمند اجتماعی روزهداری بهحساب میآید.
دو) تقویت هنجارهای اجتماعی: حفظ ارزشهای حیاتی جامعه از طریق رفتار اجتماعی مطابق با هنجارهای موردقبول و قابلاحترام در جامعه به دست میآید که این هنجارها و تطابق رفتار جمعی با آنها در حفظ انسجام اجتماعی و تحقق ارزشها نقش به سزا و بی بدیلی دارد. به استناد کارهای تحقیقی جامعه شناسان و رفتارشناسان، ماه مبارک رمضان، تاثیر محسوس در کاهش بزهکاری و نابهنجاری داشته است. گراف رفتارهای خشن و رفتارهای مجرمانه در طی این ماه در جامعه کاهش قابلتوجه داشته است. آمار و دادههای پژوهشگران رفتارشناس و نهادهای قضایی و انتظامی و… بهوضوح این مساله را به اثبات رسانده است. این امر مهم، دستکم به دو دلیل اتفاق میافتد.
یکم) به وجود آمدن فضای معنوی و توجه خاص به اعتلای روحی و تقویت حالت معنویت دوستی در میان قشر مذهبی جامعه که میخواهند از فرصت این ماه حداکثر بهرهبرداری را داشته و از آن در مسیر پالایش و تکامل و پیشرفت روحی استفاده کنند و به آنچه در متون دینی به آن نوید دادهشده برسند.
دوم) با توجه به کنش متقابل اجتماعی، آن دسته از افراد جامعه که خیلی به هنجارهای جمعی پایبندی ندارند، تحت تاثیر فضای معنوی به وجود آمده و تصور اینکه در صورت بروز رفتار هنجارشکنانه ممکن دچار طرد یا تنبیه اجتماعی شوند، سعی میکنند بهطور متفاوت با زمانهای دیگر رفتار کنند یا دستکم از رفتارهای التهابآمیز و نا به هنجار بکاهند، که این مساله از آمارهای رسمی نهادهای انتظامی و قضایی و پژوهشگران رفتارشناسی بهخوبی قابلمشاهده است.
از خداوند متعال استدعا دارم بهره بردن از فضای نورانی این ماه مبارک را قسمت و نصیب ما و شما بفرماید.!